NCERT कक्षा-6, पाठ-15, “वृक्षाः सत्पुरुषाः इव” का अभ्यास

वयम् अभ्यासं कुर्मः

१. पाठे लिखितानि सुभाषितानि सस्वरं पठन्तु, अवगच्छन्तु, लिखन्तु स्मरन्तु च ।
(पाठ में लिखे गए सुभाषितों को सस्वर (लय के साथ) पढ़ें, समझें, लिखें और याद करें ।)

२. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु ।
(पाठ के आधार पर नीचे लिखे हुए प्रश्नों के उत्तर एक पद में लिखें ।)

(क) वृक्षा: स्वयं कुत्र तिष्ठन्ति ?
(ग) दशवापीसमः कः भवति ?
(ख) परोपकाराय काः वहन्ति ?
(घ) सत्पुरुषाः इव के सन्ति ?
(ङ) अर्थिनः केभ्यः विमुखाः न यान्ति ?
(च) वृक्षाः स्वयं कानि न खादन्ति ?

उत्तराणि :-
(क) वृक्षाः स्वयं कुत्र तिष्ठन्ति ?
(वृक्ष स्वयं कहां रहते हैं ?)
उत्तरम् :- आतपे । (धूप में)

(ख) परोपकाराय काः वहन्ति ?
(दूसरों के उपकार के लिए कौन बहती हैं ?)
उत्तरम् :- नद्यः । (नदियां)

(ग) दशवापीसमः कः भवति ?
(दस बावड़ियों के समान कौन होता है ?)
उत्तरम् :- ह्रदः । (तालाब)

(घ) सत्पुरुषाः इव के सन्ति ?
(सज्जनों के समान कौन हैं ?)
उत्तरम् :- वृक्षाः । (पेड़)

(ङ) अर्थिनः केभ्यः विमुखाः न यान्ति ?
(याचना करने वाले किनसे निराश नहीं होते हैं ?)
उत्तरम् :- महीरुहेभ्यः । (पेड़ों से)

(च) वृक्षाः स्वयं कानि न खादन्ति ?
(वृक्ष स्वयं क्या नहीं खाते हैं ?)
उत्तरम् :- फलानि । (फल)

३. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु ।
(पाठ के आधार पर नीचे लिखे गए प्रश्नों के उत्तर पूर्ण वाक्य में लिखें ।)
(क) नद्यः किं न पिबन्ति ?
(ख) वृक्षाः अस्मभ्यं किं किं यच्छन्ति ?
(ग) इदं शरीरं किमर्थम् अस्ति ?
(घ) दशपुत्रसमः कः भवति ?
(ङ) केषां विभूतयः परोपकाराय भवन्ति ?
(च) अन्यस्य छायां के कुर्वन्ति ?

उत्तराणि :-
(क) नद्यः किं न पिबन्ति ?
(नदियाँ क्या नहीं पीती हैं ?)
उत्तरम् :- नद्यः स्वयं अम्भः न पिबन्ति ।
(नदियाँ स्वयं जल नहीं पीती हैं ।)

(ख) वृक्षाः अस्मभ्यं किं किं यच्छन्ति ?
(वृक्ष हमें क्या-क्या देते हैं ?)
उत्तरम् :- वृक्षाः अस्मभ्यं पत्रं पुष्पं फलं मूलं वल्कलं दारून् च यच्छन्ति ।
(वृक्ष हमें पत्ते, फूल, फल, जड़, छाल और लकड़ियाँ देते हैं ।)

(ग) इदं शरीरं किमर्थम् अस्ति ?
(यह शरीर किसके लिए है ?)
उत्तरम् :- इदं शरीरं परोपकाराय अस्ति ।
(यह शरीर परोपकार के लिए है ।)

(घ) दशपुत्रसमः कः भवति ?
(दस पुत्रों के समान कौन होता है ?)
उत्तरम् :- दशपुत्रसमः द्रुमः भवति ।
(दस पुत्रों के समान एक वृक्ष होता है ।)

(ङ) केषां विभूतयः परोपकाराय भवन्ति ?
(किनकी समृद्धियाँ दूसरों के उपकार के लिए होती हैं ?)
उत्तरम् :- सतां विभूतयः परोपकाराय भवन्ति ।
(सज्जनों की समृद्धियाँ दूसरों के उपकार के लिए होती हैं ।)

(च) अन्यस्य छायां के कुर्वन्ति ?
(दूसरों की छाया कौन करते हैं ?)
उत्तरम् :- अन्यस्य छायां वृक्षाः कुर्वन्ति ।
(दूसरों की छाया वृक्ष करते हैं ।)

४. पट्टिकातः उचितानि पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु ।

तिष्ठन्ति सुजनस्येव विभूतयः वृक्षाः फलानि दशपुत्रः परोपकाराय

यथा – छायामन्यस्य कुर्वन्ति तिष्ठन्ति स्वयमातपे ।
(क) फलान्यपि परार्थाय ………. सत्पुरुषा इव ।
(ख) दशहदसमः पुत्रः ……….. समोद्रुमः ।
(ग) ……….. येषां वै विमुखा यान्ति नार्थिनः ।
(घ) ……….. इदं शरीरम् ।
(ङ) स्वयं न खादन्ति ……….. वृक्षाः ।
(च) परोपकाराय सतां …………… ।
उत्तराणि :-
यथा – छायामन्यस्य कुर्वन्ति तिष्ठन्ति स्वयमातपे ।
(क) फलान्यपि परार्थाय वृक्षाः सत्पुरुषा इव ।
(ख) दशहदसमः पुत्रः दशपुत्रः समोद्रुमः ।
(ग) सुजनस्येव येषां वै विमुखा यान्ति नार्थिनः ।
(घ) परोपकाराय इदं शरीरम् ।
(ङ) स्वयं न खादन्ति फलानि वृक्षाः ।
(च) परोपकाराय सतां विभूतयः ।

५. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितेषु वाक्येषु स्थूलाक्षरपदानां विभक्तिं निर्दिशन्तु ।
(उदाहरण के अनुसार नीचे लिखे गए वाक्यों में स्थूलाक्षर पदों की विभक्ति निर्देशित करें अर्थात् उन स्थूल अक्षरों में कौन सी विभक्ति है ? यह बताएँ ।)

यथा – वृक्षाः अन्यस्य कृते छायां कुर्वन्ति । द्वितीया विभक्तिः ।
(क) वृक्षाः परार्थाय फलानि यच्छन्ति । द्वितीया विभक्तिः ।
(ख) वृक्षाः सत्पुरुषाः इव सन्ति । प्रथमा विभक्तिः ।
(ग) द्रुमः दशसन्तानसमः भवति । प्रथमा विभक्तिः ।
(घ) वृक्षः प्राणिभ्यः काष्ठानि यच्छति । चतुर्थी विभक्तिः ।
(ङ) नद्यः जलं स्वयमेव न पिबन्ति । प्रथमा विभक्तिः ।
(च) सज्जनानां सङ्गतिं करोतु । द्वितीया विभक्तिः ।

६. अधोलिखितानां पदानां द्विवचने बहुवचने च रूपाणि लिखन्तु ।
(नीचे लिखे गए पदों के द्विवचन और बहुवचन में रूपों को लिखो ।)

यथा – वृक्षः वृक्षौ वृक्षाः
(क) मेघः मेघौ मेघाः
(ख) हदः हदौ हदाः
(ग) सत्पुरुषः सत्पुरुषौ सत्पुरुषाः
(घ) छाया छाये छायाः
(ङ) वापी वाप्यौ वाप्यः
(च) नदी नद्यौ नद्याः
(छ) शरीरम् शरीरे शरीराणि
(ज) पुष्पम् पुष्पे पुष्पाणि

७. अधोलिखितानां पदानां परस्परं समुचितं मेलनं कृत्वा ‘कः किं ददाति’ इति लिखन्तु ।
(नीचे लिखे गए पदों का परस्पर उचित मिलान करके कौन क्या देता है? यह लिखें ।)

(क) वृक्षः दुग्धम् वृक्षः शुद्धं वायुं ददाति ।
(ख) गौः प्रकाशं
(ग) सूर्यः विद्यां
(घ) नदी शुद्धं वायुं
(ङ) अग्निः जलम्
(च) शिक्षकः तापं
उत्तराणि :-
(क) वृक्षः दुग्धम् वृक्षः शुद्धं वायुं ददाति । (पेड़ शुद्ध वायु देते हैं ।)
(ख) गौः प्रकाशं गौः दुग्धम् ददाति । (गाय दूध देती है ।)
(ग) सूर्यः विद्यां सूर्यः प्रकाशं ददाति । (सूर्य प्रकाश देता है ।)
(घ) नदी शुद्धं वायुं नदी जलं ददाति । (नदी जल देती है ।)
(ङ) अग्निः जलम् अग्निः तापं ददाति । (अग्नि ताप देती है ।)
(च) शिक्षकः तापं शिक्षकः विद्यां ददाति । (शिक्षण विद्या देता है ।)

८. अधोलिखितानां क्रियापदानां लट्लकारे प्रथमपुरुषस्य रूपाणि लिखन्तु ।
(नीचे लिखी गई क्रियापदों के लट् लकार के प्रथम पुरुष के रूपों को लिखें ।)

यथा – कुर्वन्ति – करोति कुरुतः कुर्वन्ति
तिष्ठन्ति – तिष्ठति तिष्ठतः तिष्ठन्ति
फलन्ति – फलति फलतः फलन्ति
यान्ति – याति यातः यान्ति
पिबन्ति – पिबति पिबतः पिबन्ति
खादन्ति – खादति खादतः खादन्ति