NCERT कक्षा-11, पाठ-1, “वेदामृतम्” का अभ्यास

*पाठ का अभ्यास*
.
प्रश्नाः – 1. संस्कृतभाषया उत्तरत-
(क) सगच्छध्वम् …….. इति मन्त्रः कस्मात् वेदात् सङ्कलितः ?
उत्तरम् – सङ्गच्छध्वम् …….. इति मन्त्रः ऋग्वेदात् संकलितः ।
(ख) अस्माकम् आकृतिः कीदृशी स्यात् ?
उत्तरम् – अस्माकं आकूतिः समानी स्यात् ।
(ग) अत्र मन्त्रे ‘यजमानाय’ इति शब्दस्य स्थाने कः शब्दः प्रयुक्तः ?
उत्तरम् – अत्र मन्त्रे ‘यजमानाय’ इति शब्दस्य स्थाने ‘ऋतायते’ शब्दः प्रयुक्तः ।
(घ) ‘अस्मभ्यम्’ इति कस्य शब्दस्य अर्थः ?
उत्तरम् – ‘अस्मभ्यम्’ इति ‘नः’ शब्दस्य अर्थः ।
(ङ) ज्योतिषां ज्योतिः कः कथ्यते ?
उत्तरम् – ज्योतिषां ज्योतिः मनः कथ्यते।
(च) माध्वीः काः सन्तु ?
उत्तरम् – माध्वीः औषधीः सन्तु ।
(छ) पृथिवीसूक्तम् कस्मिन् वेदे विद्यते ?
उत्तरम् – पृथिवीसूक्तम् अथर्ववेदे विद्यते।
.
प्रश्नः – 2. अधोलिखितक्रियापदैः सह कर्तृपदानि योजयत-
(क) ………. सञ्जानानाः उपासते ।
(ख) ……….. मधु क्षरन्ति ।
(ग) मे …………. शिवसङ्कल्पम् अस्तु ।
(घ) ………… शतं शरदः शृणुयाम ।
उत्तराणि – (क) पूर्वे देवाः सञ्जानानाः उपासते ।
(ख) सिन्धवः मधु क्षरन्ति ।
(ग) मे मनः शिवसंकल्पम् अस्तु ।
(घ) वयं शतं शरदः शृणुयाम ।
.
प्रश्नः – 3. शुद्धं विलोमपदं योजयत-
उत्तराणि – पदम् – विलोमपदम्
(क) जाग्रतः – सुप्तस्य
(ख) नः – वः
(ग) दीनाः – अदीनाः
.
प्रश्न: – 4. अधोलिखितपदानाम् आशयं हिन्दी भाषया स्पष्टीकुरुत-
उपासते, सिन्धवः, सवितः, जाग्रतः, पश्येम।
.
उत्तराणि : उपासते – उप + आस्, प्रथम पुरुष, बहुवचन – स्वीकार करते हैं।
सिन्धवः – सिन्धु शब्द प्रथमा, बहुवचन – नदियाँ, समुद्र, आकाशीय समुद्र मेघ ।
सवितः – सवितृ शब्द, सम्बोधन, एकवचन – सूर्य ।
जाग्रतः – जागृ + शतृ, षष्ठी, एकवचन – जागते हुए का।
पश्येम – दृश् धातु विधिलिङ् लकार, उत्तम पुरुष, बहुवचन (हम) देखें।
.
प्रश्नाः – 5. ( क ) वेदे प्रकल्पितस्य समाजस्य आदर्श स्वरूपं पञ्चवाक्येषु चित्रयत ।
(ख) मनसः किं वैशिष्ट्यम् ?
नोट :– परीक्षा की दृष्टि से इस प्रश्न को करने की आवश्यकता नहीं है।
.
प्रश्न: – 6. पश्येम, शृणुयाम, प्रब्रवाम- इति क्रियापदानि केन इन्द्रियेण
सम्बद्धानि ?
उत्तराणि – (i) पश्येम – इति क्रियापदं नेत्रेण सम्बद्धम् ।
(ii) शृणुयाम – इति क्रियापदं श्रोत्रेण सम्बद्धम् ।
(iii) प्रब्रवाम – इति क्रियापदं मुखेन सम्बद्धम् ।
.
प्रश्नः – 7. अधोलिखितवैदिकक्रियापदानां स्थाने लौकिकक्रियापदानि लिखत – असति, उच्चरत्, दुहाम् ।
उत्तराणि – वैदिकक्रियापदम् – लौकिकक्रियापदम्
(i) असति – भवतु
(ii) उच्चरत् – उदेत्
(iii) दुहाम् – दुग्धाम् (प्रवाहयेत्)